توضیحات در مورد تعویذ

#4431
orkideh
مشارکت کننده

تعویذ، عباراتی اغلب مکتوب عمدتاً از آیات قرآنی و ادعیه مأثوره برای در امان ماندن از شرور و بلاها می‌باشد.

معنای تعویذ در لغت

تعویذ در لغت به معنای پناه بردن، پناه دادن و در امان نگاه داشتن و در اصطلاح به معنای دعا خواندن و حرز آویختن بر آدمیان، جانوران یا اشیا برای محافظت از آن‌هاست.

کاربرد شایع تعویذ

گذشته از واژه‌های متعددی که در تداول عامه مسلمانان به صورت مغشوش و متداخل برای این مفهوم به کار می‌رود، (از جمله: عوذه، معاذه، حِرزْ، تَمیمه، نُفره، رُقْیَه، عَزیمه، افسون )، تعویذ بنا بر شایع‌ترین صورت کاربرد آن در جهان اسلام عبارت است از برخی آیات قرآن، ادعیه مأثوره، اسماءالحسنی، اسامی فرشتگان یا اولیاءالله، اوراد، رموز و علائمِ مفهوم یا نامفهوم که بر قطعه‌هایی از کاغذ، چرم، پوست، پارچه، فلز و جز آن می‌نویسند و در کیسه‌هایی کوچک از اجناس مختلف می‌گذارند و سپس آن را پنهان یا آشکارا برگردن می‌آویزند یا بر قسمتی از بدن انسان یا حیوان می‌بندند یا بر جایی از اشیا و مکان‌ها نصب می‌کنند.
گاه نیز این عبارت را با رعایت ترتیب و آیینی خاص یا بدون رعایتِ آن، بر شخص یا جانور یا شیء مورد نظر می‌خوانند یا زیر لب زمزمه می‌کنند.

الفبای نوشتاری تعویذ

برای نوشتن تعاویذ (مانند طلسمات و دیگر نوشته‌های خَفیه) در بسیاری موارد از الفباهای رمزی ویژه‌ای استفاده می‌شود که گاه، صورتِ تبدیل و تحریف یافته الفبای کوفی یا عبری است.
رابطه تعاویذ و علوم دینی
تعاویذ نیز همچون دیگر اقسام اعمال جادویی و اَشکال و محصولات علوم خفیه بیشتر در خدمت مقاصد دنیوی بوده و از این‌رو با علوم دینی که در پی دست‌یابی به نجات اخروی یا حقیقت و غایتِ هستی است، متفاوت‌اند.

کاربرد تعاویذ در میان مسلمانان

با آن‌که تعاویذ گونه‌ای جادو تلقی می‌شوند و ساز و کارِ اثربخشیِ آن‌ها به لحاظ علمی شناختنی نیست، در کاربرد آن در میان مسلمانان، به‌ویژه در مقایسه با اموری چون طلسمات و عزائم، از جنبه‌های جادویی آن تا حد زیادی کاسته شده، به گونه‌ای که اثر بخشی آن‌ها را باید بیشتر از مقوله ایمان و توکل و خلوص نیت دانست.

اطلاق دعا بر تعاویذ

با آن‌که تعاویذ گونه‌ای جادو تلقی می‌شوند و ساز و کارِ اثربخشیِ آن‌ها به لحاظ علمی شناختنی نیست، در کاربرد آن در میان مسلمانان، به‌ویژه در مقایسه با اموری چون طلسمات و عزائم، از جنبه‌های جادویی آن تا حد زیادی کاسته شده، به گونه‌ای که اثر بخشی آن‌ها را باید بیشتر از مقوله ایمان و توکل و خلوص نیت دانست.
در مقایسه با دعا که نیایش و مناجاتِ بنده با پروردگار بدون میانجی‌گری ابنای بشر است، تعاویذ کاربردِ اختصاصی‌تری دارند و با وجود مشابهت‌های ساختاری بسیار با انواع ادعیه، به کار بردن مطلقِ عنوان اصطلاحی دعا برای آن‌ها درست نیست.
از سوی دیگر، تعاویذ معمولاً کاربردی پیش‌گیرانه دارند و فرد یا شیء مورد نظر را از قرار گرفتن در موقعیتی زیان‌آور حفظ می‌کنند در حالی‌که دعا، و همچنین افسون، رقیه، عزیمه و طلسم، علاوه بر قدرت پیش‌گیری از بلایا، پس از وقوعِ پیشامدِ بد نیز می‌توانند در علاج و مداوا و گاه حتی در تبدیل «سوءالقضا» به «حسن‌القضا» به کار آیند.

تفاوت تعویذ با طلسم

توانایی مفروضِ طلسم در تغییر دادن حوادث و به بار آوردن شرایط مطلوب و معمولاً معجزه‌آسا، آن را از تعویذ متمایز می‌سازد.
طلسم علاوه بر خواص پیش‌گیری کننده تعویذ، قدرت‌های دیگری نیز دارد و از این‌رو گاه تعویذ را گونه‌ای از طلسمات و از جنس ضعیف‌تر آن پنداشته یا آن را یکی از گسترده‌ترین اَشکال استفاده از طلسمات به شمار آورده‌اند.
همچنین ممکن است متن یک تعویذ را یک «افسون» یا «ورد» تلقی کرد ولی یک تعویذ جملگی عبارت از یک افسون یا ورد نیست.

تاریخچه تعویذ

استفاده از تعاویذ از دیرباز در میان اقوام گوناگون رایج بوده است.

← کاربرد تعاویذ در بین ملل
با آن‌که ظاهراً در فرهنگ‌های کهن عمدتاً اشیای مختلف ــ چه به شکل خام و طبیعی (قطعه سنگ‌ها، گیاهان، صدف‌ها، دندان‌ها و استخوان‌های جانوران و…) و چه به شکل فرآورده (مجسمه‌ها، تمثال‌ها، وسایل دست‌ساز فلزی، چوبی و…) ــ در «رَماندنِ» ارواح پلید، شیاطین و موجوداتِ شریر و زیان‌کار کاربرد داشته، احتمالاً استفاده از تعاویذِ ملفوظ یا مکتوب نیز با سابقه‌ای اندکی کمتر، معمول و مرسوم بوده است.

← تعویذ در فرهنگ اسرائیلی
در فرهنگ‌های نزدیک به فرهنگ عربی ـ اسلامی (از جمله فرهنگ اسرائیلی و سپس مسیحی) از انواع تعاویذ استفاده می‌شده است.
با وجود جهت‌گیری توحیدی راسخانه تورات و اسفارِ مقدس یهودی، در این متون به استفاده توده اسرائیلیان باستان از تعاویذ، اشاراتی شده است، که اینک نیز یهودیان بر اساس تفسیری تحت‌اللفظی از دو فقره اخیر، عباراتی از تورات را نوشته در جعبه‌های کوچکی قرار می‌دهند و بر پیشانی یا بازو می‌بندند.

← تعویذ در فرهنگ ایرانی
نمونه‌های استفاده از تعاویذ در فرهنگ ایران پیش از اسلام به فراوانی اقسام دیگر اعمال جادوانه و به‌ویژه افسون‌ها نیست.
اما تأثیر و سریانِ برخی آداب و رسوم فرهنگی و دینی ایرانی به‌ویژه جنبه‌های عامیانه دین زردشتی و نیز فرقه‌های گنوسی، در استفاده از تعاویذ در فرهنگ عربی ـ اسلامی و ایران بعد از اسلام قابل انکار نیست.

← تعویذ در فرهنگ اعرب جاهلی
در فرهنگ اعراب جاهلی برای کارکردهای تعویذی و خنثی یا محدود کردن اثرِ سوء قوای خَفیه، روش‌های گوناگونی به کار می‌رفته است از جمله استفاده از «نُفْرَه» (رماننده)، سحر، رقیه، تمیمه و عزیمه.
در یکی از روش‌های رماندن ارواح زیان‌کار، «تنجیس» (آلودن)، اشیایی چون استخوان‌های مردگان، دندان روباه و شیر یا مواد ناپاک دیگری را که موجبِ نفرت و بیزاری موجودات شریر می‌شد، بر اندامِ کودکان می‌آویختند و برای در امان ماندن از شر جنّیان به‌ویژه در مسافرت‌ها گاه به بزرگ آن‌ها پناه می‌جستند.
قرآن با اشاره‌ای این رسم را محکوم کرده است.

استفاده فعلی از تعویذ
تعویذ همچنان در جوامع اسلامی ــ نظیر دیگر جوامع ــ موسوم است و معمولاً افرادی به عنوان دعانویس که گاه از درویشان فرقه‌های صوفی‌مآب و بعضی متقدّسان‌اند، به تهیه و فروش انواع تعاویذ اشتغال دارند و اغلب برای هر مورد مقتضی، تعویذ ویژه‌ای به درخواست کننده تحویل می‌دهند.